Van zelfkennis tot narcisme Een week lang televisie over het ego op Holland Doc 24 van zaterdag 25 mei tot en met vrijdag 31 mei 2013. Hoe presenteer je jezelf? Hoe positief is je zelfbeeld? Hoe blaas je dat ego weer op als het teveel is gekrompen? Hoe belangrijk vind je wat anderen van je denken? En wie ben je eigenlijk? Naar aanleiding van de Week van het ego, georganiseerd door het platform Wetenschap 24, zendt Holland Doc 24 in en rond de week van 25 tot en met 31 mei een reeks documentaires en series uit over identiteit, zelfkennis en existentiële twijfels. Een greep uit het aanbod: Valentijn over een jongen die werd geboren in een meisjeslichaam en de serie Status Anxiety van Alain de Botton, waarin het gras bij de buren altijd groener is. In de achtdelige serie Dus ik ben vraagt filosofe Stine Jensen zich af wie we zijn en de Engelse filmmaker David Bond laat in het docudrama Erasing David (2010) zien hoezeer gangbare ideeën over privacy achterhaald zijn. Zie de Holland Doc 24-website en Facebookpagina. Spinoza’s drukker ontmaskerd Van Spinoza’s hoofdwerken – de Tractatus theologico-politicus uit 1670 en de Ethica uit 1677 – was tot nu toe onbekend wie de drukker was. Maar door het vergelijken van versierde drukletters en ornamenten konden studenten boekwetenschap Trude Dijkstra en Rindert Jagersma onlangs achterhalen dat achter het drukkerspseudoniem Henricus Künrath uit Hamburg de Amsterdammer Israël de Paul (1630-1680) schuilgaat. Het is een interessante ontdekking, omdat het iets zichtbaar maakt van Spinoza’s netwerk. In het geval van Baruch de Spinoza (1632-1677) was deze geheimdoenerij niet zonder reden. Spinoza hield er inzake religie, bijbel en politieke ordening nogal afwijkende meningen op na. En hoewel er in Nederland een toleranter intellectueel klimaat heerste dan in veel omringende landen, werden boeken regelmatig verboden en verbrand, auteurs en drukkers vervolgd, hetzij door stadsbesturen, hetzij door een hogere overheid. Wie de constante stroom Spinozaliteratuur in ogenschouw neemt kan zich alleen maar verbazen, dat er nog altijd vondsten als deze worden gedaan. Het Belgisch tijdschrift Knack stond er uitgebreid bij stil. Zie ook het uitvoerige Weblog over Spinoza, Spinozisme en Spinozana. Denker des Vaderlands Dit is tot 23 mei 2013 Hans Achterhuis. Op die dag namelijk gaat Achterhuis het stokje doorgeven aan René Gude (zie foto). In de Aula van het Utrechtse Academiegebouw (naast de Domtoren) zullen beide denkers met elkaar het gesprek aangaan. Welke onderwerpen verdienen de komende twee jaar de aandacht van de nieuwe Denker des Vaderlands? Heeft Achterhuis nog een boodschap voor zijn opvolger? Tijdens een heuse balkonscene zal Achterhuis in elk geval ’n laatste gedachte meegeven aan het publiek. Ook Gude geeft er zijn visitekaartje af. De feestelijke overdracht wordt georganiseerd door Studium Generale in samenwerking met uitgeverij Lemniscaat, dagblad Trouw en de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISvW). Zie ook de website Denker des Vaderlands en Filosofie Magazine met enkele videoclips met René Gude. De plechtigheid begint om 20.00 uur en duurt tot 22.00 uur. “Hoe raakt de mensheid uitgeroeid?” Het einde van de mensheid is traditioneel meer het terrein van theologen dan van filosofen, maar misschien gaat dat veranderen nu concrete gevaren aan de horizon opdoemen. Zo vraagt journalist Sean Coughlan zich niet af “of” de mensheid het loodje gaat leggen maar “hoe”. Op de BBC-nieuwswebsite (24 april 2013) besteedt Coughlan aandacht aan het Future of Humanity Institute in Oxford, dat zich sinds het vorige decennium over de kwestie buigt. Volgens FHI-directeur Nick Bostrom zou deze eeuw weleens de laatste kunnen zijn voor de menselijke soort. Bostrom denkt dan niet aan kernoorlogen, pandemieën, uitbarstende supervulkanen of ontspoorde asteroïden. Nee, de Oxfordgeleerde wijst op de moderne technologie als grootste risico: synthetische biologie, nanotechnologie (zie fotootje) en kunstmatige intelligentie. Het is immers onmogelijk de onbedoelde, mogelijk catastrofale gevolgen van concrete toepassingen van tevoren te voorspellen, meent Bostrom. In dit verband is het interessant het recente boek van Marcel Heerink Zolang je robot maar van je houdt te noemen. De auteur staat stil bij de aanstaande robotisering van ons leven (met de hulp van KI) en de mogelijke gevolgen daarvan voor bijvoorbeeld de relatie tussen mens en robot, de betekenis van emoties, ons zelfbeeld – volg de link voor de inhoudsopgave en achterflaptekst. Zie verder inter-disciplinary.net: Apocalypse: Imagining the End (ook Oxford) > Project Archive met veel leesmateriaal. Zwarte dromen Zit je al op Twitter? Heb je al een Facebookpagina? Ga je op voor Google+? Wordt het dan niet eens tijd om razendsnel uit de wereld van de sociale media te stappen? En als je nog onderweg daarheen bent, doe je er dan niet beter aan meteen je koers te verleggen? Vandaag 7 januari 2013 besteedt Filosofie Magazine aandacht aan het vorig jaar verschenen rapport De zwarte kant van sociale media. In dit rapport pleiten de auteurs voor ‘Slow-tech’ en waarschuwen indringend voor de ernstige gevaren van de sociale media. Ze zouden gebruikers dom, asociaal en sensatiebelust maken, tunnel-vision creëren, gezondheid en concentratievermogen aantasten, manipulatief gedrag en webterreur faciliteren, creativiteit en privacy om zeep helpen. Filosofie Magazine ging te rade bij nieuwe-mediakenner Arjen van Veelen, auteur van Facebookleven in 61 eenvoudige overpeinzingen. Hoewel Veelen de gevaren duidelijk voor ogen staan, nuanceert hij het rapport in sterke mate. Met een min of meer terloopse verwijzing naar George Orwell, die de impact van centrale verwarming op het dagelijkse leven beschreef, maakt Veelen, misschien onbedoeld, echter ook duidelijk dat nieuwe techniek en technologie meer is dan een waardenvrij, neutraal instrument of foefje. Technologische vernieuwing kan ingesleten leefpatronen ingrijpend veranderen en niet noodzakelijk alleen positief. (Genoemde publicaties zijn ook downloadbaar via de Filosofie Magazine-website.) Zie ook ‘To Facebook or not to Facebook’ op de homepage van www.ethiek.nl. Recent verschenen verschillende interessante boeken over het internet, internetgebruik en internetters, bijvoorbeeld: T. Chatfield, Floreren in het digitale tijdperk: inhoudsopgave – achterflaptekst; K. Damhuis, De virtuele spiegel. Waarom Facebook ons ongelukkig maakt: inhoudsopgave – achterflaptekst. God bestaat niet, dus hij bestaat Aanstaande 20 september 2012 promoveert Emanuel Rutten aan de Vrije Universiteit van Amsterdam met een proefschrift op het gebied van de logica. Het gaat over moderne argumentaties ten gunste van het bestaan van God. Als “bijproduct” van zijn promotieonderzoek heeft Rutten een geheel nieuw argument voor het bestaan van God op papier gezet. Filosofie Magazine interviewde de promovendus die zijn argument kort toelichtte. Daarbij benadrukte de Amsterdamse filosoof dat het niet om een godsbewijs gaat maar om een argument, waarbij alles draait om de overtuiging dat de wereld waarin wij wonen uiteindelijk kenbaar is. Kern van Ruttens betoog is dat het onmogelijk is om zeker te weten dat God niet bestaat en dat een uitspraak onwaar is als de waarheid ervan onkenbaar is. Een voorbeeld van zo’n onware uitspraak is God bestaat niet. De waarheid van deze uitspraak kun je niet kennen, dus is ze onwaar. Sterker nog, het tegendeel is waar. Een pdf van de beslist ingewikkelde, engelstalige dissertatie (met samenvatting in het Nederlands) is downloadbaar vanaf de website van Emanuel Rutten. Daar staan ook enkele meer eenvoudige inleidingen op zijn nieuwe godsargument. Voor wie verder terug wil in de geschiedenis geeft Wikipedia een aardig overzicht van traditionele godsargumenten in het artikel Existence of God. Denkers in debat Op zijn Religie & Filosofie webpagina’s is ochtendblad Trouw eind mei 2012 met een nieuwe rubriek van start gegaan: Denkers in debat. Afgetrapt werd met het nieuwste boek van Michael J. Sandel: Niet alles is te koop. De morele grenzen van marktwerking (Utrecht (Ten Have) 2012) en nu breken filosofen en ethici er de lans over de fnuikende gevolgen of juist de zegeningen van de vrije markt. Harvardprofessor Sandel ziet vooral negatieve gevolgen, want de markt heeft niet alleen een financiële maar ook een morele crisis voortgebracht. Wanneer alles in ons leven op een af andere vermarkt moet worden en iets kost of moet opleveren, wordt geld dan het enige dat ons tot handelen motiveert? Wie wil er dan nog iets voor niets doen, vraagt Sandel zich af. U bent g/een filosoof! Is neuroloog Dick Swaab g/een filosoof, een filosofisch ontspoorde arts of, ‘gewoon’, een slechte filosoof? Wat de Groningse hoogleraar psychologie Douwe Draaisma betreft, is Swaab vooral een filosofisch ontspoorde arts met teveel zelfvertrouwen. Eraan gewend dat mensen naar hem luisteren, wilde Swaab na zijn pensionering eens ‘alles’ op een rijtje zetten, concludeert Draaisma die in februari 2011 een lezing hield over Swaabs boek Wij zijn ons brein (2010). Volgens psycholoog Draaisma gaat de neuroloog veel te ver in zijn beweringen. Als arts is Swaab bevoegd te spreken maar wanneer hij verstrekkende conclusies trekt over misdaad en straf, vrije wil en verantwoordelijkheid dan is hij dat niet. Daarvoor heeft hij niet het juiste diploma. Hetzelfde verwijt richtte de Groninger tegen cardioloog Pim van Lommel, die een boek schreef over bijna-doodervaringen. Een ingekorte versie van Draaisma’s lezing verscheen in het septembernummer van De Academische Boekengids: Grensoverschrijding in de wetenschap. In Groot-Brittanië heeft begin 2011 een vergelijkbare discussie plaatsgehad. Daar betoogde de Britse arts-filosoof Raymond Tallis dat neurologen van het allooi van een Dick Swaab terug moeten in het hok van de medische wetenschap. Zie The Guardian: Neuromania. Uitgelezen? Dan is het tijd om je eigen leeslijstje te vergelijken met dat van het Engelse dagblad The Guardian. Deze ‘Krant van het jaar’ heeft op 14 juni 2011 op zijn website een overzicht gepubliceerd met de 100 meest smaakmakende non-fictie boeken. Wie minder belezen is kan zich aan de hand van dit overzicht inwerken op thema’s als kunst, cultuur, politiek, wetenschap, geschiedenis en filosofie. Deze canon heeft wel enkele beperkingen. Het gaat vaker om twintigste-eeuwse publicaties en bovendien ligt er een zwaar Anglo-Amerikaans accent op. Ondertussen liggen de zaken in de filosofieafdeling juist omgekeerd: die blijkt vooral continentaal van karakter en Thomas Kuhn is met zijn The Structure of Scientific Revolutions (1962) de enige twintigste-eeuwer. Hier vind je ook nog The Anatomy of Melancholy (1621) van Oxford don Robert Burton (1577-1640). Dit werk over oorzaken en gevolgen van zwaarmoedigheid, eenzaamheid en onaangepastheid en de remedies daartegen geniet in ons taalgebied weinig bekendheid, maar voor James Bond-scenarist Anthony Burgess (+1993) was Burtons Anatomy een van de meest amusante boeken uit de wereldliteratuur en een dat nooit verveelt. (Over melancholie gesproken, lees Karin Johannison, De kamers van de melancholie: inhoudsopgave – achterflaptekst.) Een aantal van de 100 titels is voorzien van een korte samenvatting en een verwijzing naar gangbare uitgaven. Overigens heeft The Guardian een heel interessante en altijd actuele filosofieboekenpagina. Voor eerdere berichten, zie eerdere berichten

Op zoek naar boeken over filosofie of ethiek? Op deze website, in de rubriek Nieuwe boeken, vind je informatie over eerder en recent verschenen boeken: recensies en inhoudsopgaven. Zie ook ethiek.nl. Boeken en tijdschriften op het WWW Literatuur te over, maar een bezoekje aan de plaatselijke bibliotheek levert soms weinig op. Dan maar naar de boekhandel. Ook daar is de kast half gevuld of, erger nog, er zijn helemaal geen filosofieboeken voorradig. Hoe vind je boeken over filosofie? Links naar teksten op het Internet, bibliotheken, boekhandels en uitgevers staan op deze website bij elkaar: Zoeken op het World Wide Web. Gratis gesproken filosofische teksten Home-Academy is onder andere uitgever van gesproken filosofische teksten op CD die ook als mp3 kunnen worden gedownload. Proefversies van bijvoorbeeld filosofiecolleges en lezingen kun je gratis van de website downloaden. Bijvoorbeeld Ger Groots Humanisme in de Franse filosofie en andere. Academische zijlijn Ethische en filosofische vragen komen volop aan bod bij universiteiten en hogescholen, waar professionals zijn aangetrokken om de studenten goed te bedienen. De Nederlandse universiteiten en slechts twee hogescholen (Saxion en Hogeschool Utrecht) organiseren echter ook een nevenprogramma met discussies, cursussen en podiumprogramma’s op het gebied van wetenschap, kunst en cultuur, het zogenaamde Studium Generale. Vaak staan daar filosofische en ethische kwesties centraal of komen ze er min of meer zijdelings aan bod. De voorjaarsprogramma’s staan nu stevig in de steigers. Het loont dus de moeite er een kijkje te nemen. Op de website studiumgenerale.nl vind je links naar de programma’s van de universiteiten en die twee hogescholen. sitemap