Facebook-logo  Twitter_bird_logo

 

Filosofie didactiseren

Ingewikkelde zaken eenvoudig uitleggen is niet gemakkelijk, zeker niet bij filosofische thema’s. Vroeger of later moet iedere uitlegger bochten afsnijden om zijn doel te berijken: hij is immers de boodschapper van... en niet de filosoof zelf. Ook kan hij zich niet beperken tot het zonder commentaar voorlezen van de grote filosofen. Sommige interpretatoren zijn huiverig voor didactisch plak- en knipwerk en blijven liever zo dicht mogelijk bij de bron, waardoor die soms duister blijft. Anderen vliegen flink uit de bocht en grossieren met simplismen. Kijk maar eens op het internet. Toch zijn er geslaagde voorbeelden (die uiteraard het origineel niet kunnen evenaren). Zo heeft de Groningse student Frederik van Boven met behulp van schema’s met uitleg Plato’s Republiek (Politeia) handzaam toegelicht. En dat heeft hij ook heel mooi gedaan. Een ander voorbeeld is de welbekende Alain de Botton die in een YouTube-filmpje kort maar krachtig de kerngedachten van Martin Heidegger’s Zijn en tijd (Sein und Zeit) neerzet.

 

Tractatus Logico-Philosophicus

Honderd jaar geleden begon de Eerste Wereldoorlog. Een van de vele oorlogsvrijwilligers die daaraan deelnam was de Oostenrijks-Britse filosoof Ludwig Wittgenstein (1889-1951). Eerst vocht Wittgenstein als gewoon soldaat, dan als onderofficier en tenslotte als ‘keizerlijk en koninklijk luitenant’ aan het Russische en Italiaanse front. Daarbij bleek hij uitzonderlijk moedig. Maar terwijl Wittgenstein dagelijks zijn leven waagde, begon hij aantekeningen te maken voor zijn baanbrekende Tractatus Logico-Philosophicus uit 1921. Dit boek vormde een belangrijke inspiratiebron voor de zogenaamde ‘Wiener Kreis’, een groep Weense filosofen die ten strijde trok voor natuurwetenschappelijke waarheid en tegen metafysica en ideologie. Een opmerkelijke samenloop van omstandigheden was dat Wittgenstein juist aan het begin van de oorlog een fanatieke lezer van Lev Tolstoj’s Mijn kleine Evangelie was geworden en overwoog om monnik te worden. Dit verklaart waarom het ‘Traktaat over de logische filosofie’ ook een mystieke inslag heeft. Voor de totstandkoming en invloed van het Tractatus, zie het recentste nummer van Philosopy Now (juli-augustus 2014). Zie ook W. Baum, Wittgenstein im Ersten Weltkrieg. Die „Geheimen Tagebücher“ und die Erfahrungen an der Front (1914-1918): inhoudachterflap.

 

Michel Foucault

De meest geciteerde Franse filosoof is niet René Descartes of Jean-Paul Sartre maar Michel Foucault die op 25 juni 2014 dertig jaar geleden aan AIDS is overleden. Met zijn inzichten over macht en vrijheid heeft hij grote invloed gehad op filosofie en ethiek. Volgens Foucault is macht sinds de middeleeuwen sterk veranderd. Vroeger was macht die op mensen werd uitgeoefend zichtbaar, hiërarchisch en fysiek gewelddadig. Tegenwoordig, meent Foucault, is macht vooral onzichtbaarder geworden. Moderne machtsinstrumenten zijn onderwijs, life style-bladen, gebruiksaanwijzingen, verwachtingspatronen, sociale controle, etiquette en mode. Ook zijn de straffen subtieler, bijvoorbeeld sociale uitsluiting, spot, pesten of (verplichte) therapie. Het doel van de macht is echter onveranderd: mensen aanpassen aan de maatschappelijke gemene deler. Daarom ook vindt Foucault het een ernstige vergissing om in de mens een autonome zelfbeschikker te zien. Mensen zijn tenslotte altijd het product van disciplinerende machtsstructuren en een bonte lappendeken van aan elkaar geknutselde ideeën over wat waar (normaal) is. Het wekt misschien verwondering dat juist Foucault, die anonieme macht als thema had gekozen, ook de vader van de levenskunstfilosofie is. Toch bestaat er een verband. Juist omdat macht- en waarheidstructuren zo dwingend zijn, kunnen we helemaal niet spreken over wie of wat we echt zijn, laat staan er naar op zoek gaan. Wel moeten de naar zelfinzicht zoekende levenskunstenaars bepalen wie ze binnen de gegeven omstandigheden in vrijheid willen of kunnen zijn. Foucault spreekt hier over: ‘de ethiek van de zelfzorg als vrijheidspraktijk’ en ‘de vrijheid in praktijk brengen’. Dit is het werkterrein van de levenskunstenaar. Voor meer informatie, zie bijvoorbeeld het meertalige Portail Michel Foucault en michel-foucault.com.

 

Maand van de Filosofie, thema “techniek”

Onlangs verschenen enkele interessante boeken rond het thema techniek.

Kunstmatig van nature van Jos de Mul: het Essay van de Maand van de Filosofie (zie in de rechter kolom hiernaast)

– In Een stok om mee te denken bundelde Coen Simon teksten van bekende filosofen over techische artefacten als het schrift, vuur, geld, panopticon en internet: inhoudachterflap

– Een nieuwe vertaling van het ingewikkelde maar belangrijke essay De vraag naar de techniek van Martin Heidegger, een van de invloedrijkste filosofen van de vorige eeuw: inhoudachterflap. De Duitse filosoof concludeert dat de 20ste-eeuwse techniek een eenzijdige, instrumentele bril is om naar de wereld te kijken. Ze stelt vragen als: Hoe werkt het? Wat is het nut? Wat levert het mij op? Hoeveel kost het? Dit is gevaarlijk, meent Heidegger, omdat deze blik alle andere manieren van kijken dreigt te overheersen.

– Gelijktijdig verscheen een commentaar op deze tekst: G. Visser, Heideggers vraag naar de techniek: inhoudachterflap

– Toegankelijker blijkt P.-P. Verbeek’s Op de vleugels van Icarus: inhoudachterflap. Techniek beïnvloedt de manier waarop we omgaan met onze wereld en hoe we denken en vaker gebeurt dat op een manier die we helemaal niet hadden voorzien of gewild, maar Verbeek meent dat je techniek kunt sturen en verbeteren. Daarom is het belangrijk al bij het ontwerpen van nieuwe technologie goed na te denken over ethiek, nut en noodzaak, bedoelde en mogelijke gevolgen.

Oswald Spengler, De mens en de techniek: inhoudachterflap

Bernard Stiegler, Per toeval filosoferen: inhoudachterflap

 

Achtergronden bij het thema techniek

Zie deze website voor links over techniekfilosofie en ethiek.nl.

 

20140312 Heidegger hoedjeKFoute filosofen

De joden hebben een ‘begaafdheid’ voor het ‘berekenende’, noteerde de Duitse filosoof Martin Heidegger aan het begin van de Tweede Wereldoorlog in een aantekenschrift. Eind december 2013 verscheen in de Duitse kwaliteitskrant die Zeit een bijdrage over de zogenaamde Zwarte Schriften – Heideggers aantekenboeken die op 13 maart 2014 in druk zijn verschenen. Redacteur Peter Trawny meende dat ze zó veel zorgwekkende antisemitische uitspraken bevatten, dat het hem beter leek om enkele kenners vooraf te informeren. En die lekten het naar buiten. Het was niet de eerste keer dat het thema ‘Heidegger en de joden’ tot discussies leidde. Wat Heidegger zelf betreft, staat buiten kijf dat hij een poos een enthousiaste nazi was en in de Führer Adolf Hitler een verlosser zag. Naar het schijnt, heeft Heidegger zelfs enige tijd gehengeld naar de functie van ‘chef-ideoloog’ van de nazi-beweging. Zijn verdedigers benadrukken steeds weer dat dit een bevlieging was of dat bepaalde ideeën kwalitatief heel anders zijn dan dat wat ze lijken en dat Heideggers antisemitisme iets was wat je wel vaker bij ontwikkelde mensen in die tijd kon horen. En nu weer opnieuw, zie bijvoorbeeld de website van Filosofie Magazine. Daar noemt filosofe Veronica Vasterling de met regelmaat terugkerende discussies rond Heidegger ‘de filosofische variant van de Holocaust Kitsch in de filmwereld.’

Hoe fout moet een filosoof zijn, voordat hij van een bijsluiter wordt voorzien? En bestaat er helemaal geen verband tussen, zeg maar, het nadenken van een filosoof over de tijd waarin zij leeft en haar abstracte, diepe, filosofische ideeën? Of misschien toch wel. Het ‘berekenende’ waar Heidegger over schrijft, betekent in het dagelijkse taalgebruik mogelijk zoiets als handig in zaken, maar in Heideggers filosofie klinkt het anders, meer als begaafdheid voor het verval van de westerse beschaving of wat polemischer: de jood is schuld aan alles. Of gaat die conclusie uiteindelijk een brug te ver?

 

20140223 Why is my life meaningful3Zin in het leven

‘...het leven heeft echt wel zin’, schreef NRC Handelsblad op 10 februari 2014 onder verwijzing naar psychologen Samantha Heintzelman en Laura King. In hun recente artikel ‘Life is Pretty Meaningful’ betogen de Amerikaanse onderzoekers dat opgewekte mensen bijvoorbeeld beter af zijn, omdat ze zich meer verbonden voelen met andere mensen en daardoor gelukkiger. Vaste patronen geven geluk: relaties, kennissen, de opeenvolging van de seizoenen, ontmoetingen. Uiteindelijk blijkt 84 tot 95 procent van Heintzelman en Kings proefpersonen min of meer gelukkig, inbegrepen alcohol- en drugsverslaafden. Of hun bewering steek houdt dat het leven ‘vanuit een existentialistisch perspectief geen enkele zin heeft’, lijkt meer iets voor filosofen. Iemand als Bertrand Russell zag het althans als een taak van de filosofie om ‘the everyday value of philosophy’ te bewijzen.

 

20140223 08_FM_ipad kopirenKFilosofie Magazine op tablet

Sinds begin dit jaar is het altijd interessante tijdschrift Filosofie Magazine ook op tablet verkrijgbaar (Android en Apple). Voor abonnees gratis. Anders € 5,99 per exemplaar. Zie de website van Filosofie Magazine. Dit geldt niet voor het tijdschrift Filosofie, waarvan u de actuele inhoudsopgave op deze website kunt vinden. Filosofie heeft een digitaal archief voor abonnees.

 

20140130 G8 van de FilosofieKDe G8 van de filosofie: “Vooruitgang”

Wat topconferenties zijn voor staatshoofden en wetenschappers wordt deze G8 voor de filosofie. Groot verschil: daar waar anderen achter gesloten deuren vergaderen, kan het publiek op 18 april 2014 bij de G8 aanschuiven. Op voorspraak van “investeerders”, die financieel bijdroegen, kwam het volgende lijstje tot stand: Peter Sloterdijk, John Gray, Chantal Mouffe, Zygmunt Bauman, Benjamin Barber, Markus Gabriel, Damon Young en Achille Mbembe. Het gekozen thema “vooruitgang”, dat wordt toegespitst op Nederland, zal de tongen zeker in beroering brengen. Zo staat er naast de eerder optimistische Bauman de misantropische Gray, die de mens voor een evolutionair ongeluk aanziet. Ook de leeftijdsverschillen zijn behoorlijk en die zullen zeker doorklinken: Bauman (die de discussie met Barber al is begonnen) wordt 89 – Gabriel is net 32. Op 18 april 2014 vind de G8 plaats in de Beurs van Berlage in Amsterdam. Organisatoren zijn: Filosofie Magazine, Human en Hivos. Zie de website van Filosofie Magazine voor meer informatie. Toegangskaarten zijn niet meer beschikbaar.

 

[Habermas 2013, ] Toekomst EuropaErasmusprijs 2013: Jürgen Habermas

Jürgen Habermas ontvangt morgen 6 november de Erasmusprijs 2013. De Duitse filosoof krijgt deze prijs voor zijn bijdrage tot het denken op het “grensvlak van sociologie, filosofie en politiek”, waarbij “de democratie en de betrokkenheid van de burgers centraal” staan, aldus de jury. Jürgen Habermas (1929) “is scherp en kritisch in zijn politieke analyses maar tegelijkertijd optimistisch over de toekomst van een democratisch Europa. Hij gelooft in het belang van het debat, in de ratio als drijfveer voor de politiek, en in de gelijkheid van mensen. Met zijn humanistische denktrant en betrokkenheid bij de toekomst van Europa belichaamt hij de Erasmiaanse waarden die de Stichting graag uitdraagt.” Wie iets van of over Habermas wil lezen kan tegen gelegenheidskorting bij uitgeverij Klement enkele titels bestellen. Uitgeverij Boom komt met een nieuw boek van de gelauwerde filosoof: Een toekomst voor Europa.

 

20131028 NRC Komrij's laatste gedicht over ErasmusKGerrit Komrij’s laatste gedicht: Erasmus

Over Desiderius Erasmus gaat het laatste gedicht van de in 2012 overleden schrijver-dichter Gerrit Komrij die de tegendraadsheid prijst van de 16de-eeuwse humanist. Erasmus ziet wit waar alle andere mensen ‘zwart zien’. Tegelijkertijd spreekt de gewezen ‘dichter des vaderlands’ (2000-2004) over het gevaar dat alle contrasten uit het leven verdwijnen en voortaan alleen de kleur grijs de overhand heeft: ‘Dan raakt de wereld leeg. Ik zou bevriezen’, besluit Komrij. Het gedicht stond op 28 oktober 2013 in NRC Handelsblad. Druk op de volgende link voor het krantenartikel in pdf.

 

20131124 Groene Spinoza dagKEen groene Spinoza?

Wat kunnen we leren over duurzaamheid wanneer we bij Benedictus de Spinoza te rade gaan? Tenslotte was voor Spinoza ‘God ofwel de Natuur’ de werkelijke maat der dingen. Heeft Spinoza ons iets te vertellen over de verduurzaming van onze economie, van transport, van energie-, voedsel- en industriële productie? Tijdens de Spinozadag 2013 komen deze en andere vragen aan bod. De muzikale omlijsting wordt verzorgd door Theo Loevendie. Hij geeft een voorproefje van zijn Spinoza Opera die op 11 oktober 2014 in première gaat. Tijd en plaats: zondag 24 november 2013 van 11.30 tot ca. 15.45 in Paradiso, Amsterdam. Kosten € 15. Studenten betalen € 10.

 

20131122 Nacht van de Rechtsstaat 20134de Nacht van de Rechtsstaat

De Nederlandse Grondwet viert in maart 2014 zijn tweehonderdste verjaardag. Politici, wetenschappers, journalisten en betrokken burgers gaan daarom tijdens de Nacht van de Rechtsstaat in gesprek over de betekenis en huidige staat van de grondwet. Is die wel klaar voor de 21ste eeuw? Hoe moeten de afweging tussen verschillende, soms botsende grondrechten uitvallen? Moet de grondwet uitdrukkelijk verwijzen naar het Nederlandse volk en de democratische rechtsstaat? Is de huidige grondwet voldoende afgestemd op de digitale revolutie? Kortom, hoe staat onze Grondwet na 200 jaar trouwe dienst er voor? Speciale gast is dit jaar Michael Ignatieff. Tijd en plaats: vrijdag 22 november 2013 van 20.00 tot 01.00 uur in Felix Meritis, Amsterdam. Kosten: € 10. Studenten betalen € 7,50.

 

Bescheidenheid siert de filosoof

De 92-jarige Eddy van Drooge uit Hoogeveen behaalde afgelopen vrijdag 27 september 2013 haar bachelordiploma filosofie. Uiteraard was dit een goede gelegenheid voor het journaille om uit te rukken voor een human interest-verhaal, maar de pers kwam van een koude kermis thuis. De deeltijdstudente van de Rijksuniversiteit Groningen meende dat een bachelor geen reden voor een interview kon zijn. Drooge, een gepensioneerde psychologe, gaat nu verder met haar masterstudie die ze over twee jaar hoopt af te ronden. Volgens haar universiteit is ze de oudste bachelorstudent ooit. Zie bijvoorbeeld filosofie.nl (1 oktober 2013).

 

[Hartmans 2000, ] Intellectuelen en hun illusiesFilosofen buiten spel

De publieke rol van de intellectueel is uitgespeeld, meent Belgische filosofe Tinneke Beekman in een blog van dagblad De Morgen. Dit hebben de filosofen met name aan zichzelf te danken en dan vooral aan de postmoderne collega’s met hun onheldere betogen. Ook politieke correctheid is er debet aan. Andere redenen zijn filosofische afkeer van de politiek of juist het verlangen eenzijdig te bepalen wat politiek is en wat niet (zo wordt Beekmans verwijzing naar Luuk van Middelaar hier samengevat). Samen met de reacties op Beekmans vormt haar hartekreet een mooie aanleiding om door te denken. Een interview met Beekman verscheen op filosofie.nl (21 augustus 2013). Politieke correctheid wordt ook het initiatief Werkelijkheid in Perspectief (tegen het ‘intellectuele conformisme’) verweten. Een criticus schreef in juni 2013 dat bijvoorbeeld een discussie tegen God en voor het humanisme alleen nog in Apeldoorn tot enige reuring leidt. In tijdschrift Vrij Nederland is die kritiek onlangs opnieuw aangeblazen. Trouwens, Dagblad Trouw bracht op 1 september een interessant opiniestuk. Daarin noemt de auteur het becommentariëren van de actualiteit door filosofen ‘een perverse situatie, waaruit ze snel bevrijd moeten worden’.

 

Levitski 1773 Denis DiderotKDiderot: ‘De neef van Rameau’

‘Werkelijk, dat wat u de pantomime der bedelaars noemt, zorgt ervoor dat de wereld ronddraait’, schreef filosoof Denis Diderot in De neef van Rameau. In dit meesterwerk liet de op 1 augustus 1784 gestorven gangmaker van de Franse Verlichting een filosoof discussiëren met de neef van de componist Rameau. Deze neef blijkt een intelligente maar cynische nietsnut, een principeloze materialist die leeft op de portemonnee van weldoeners, wiens ego hij streelt als tegenprestatie. Volgens hem is het beter om subliem in het kwaad te zijn. Mensen spugen immers op een gauwdief maar waarderen de schurk-uit-een-stuk, die met zijn wreedheid angst inboezemt en met zijn overmoed verbazing wekt. [Marokkaans straatboefje versus Willem Holleeder!] Tegenover de neef staat een naamloze filosoof die in deugdzaamheid, principes en maatschappelijke vooruitgang gelooft. Maar uiteindelijk moet ook hij toegeven dat iedereen – filosofen uitgezonderd – zijn tekortkomingen bij iemand of ergens anders aanvult door te bedelen om liefde, waardering, beloning of hulp. Wolfgang von Goethe noemde Rameaus Neffe een ‘bominslag’ en Georg Hegel zag in hem een voorbeeld van zelfvervreemding. In de Geschiedenis van de waanzin (1972/III) ging Michel Foucault uitgebreid op de neef in, die trouwens weinig Verlichtingsoptimisme uitstraalt. Op 5 oktober 2013 is het 300 jaar geleden dat Diderot werd geboren.

 

20130708 JBraeckman Man bijt HondLoopbaanprijs

De Belgische filosoof Johan Braeckman ontving op 8 juli 2013 de Loopbaanprijs van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten. De prijs is bedoeld voor mensen die op een bevattelijke manier communiceren over hun wetenschapsdomein, bijvoorbeeld op tv bij Man bijt hond (zie afbeelding). ‘Vooral zijn initiatieven om de evolutietheorie voor een groot publiek te verklaren en te vergelijken met stromingen als het creationisme werden door de jury geapprecieerd.’ Zie de website van de KVAB en filosofie.nl. Recent verscheen van Braeckman een mooi portret van Jean-Baptiste de Lamarck (1744-1829): ‘De eerste evolutiebioloog’ in het interessante Fascinerend leven. Markante figuren en ideeën uit de geschiedenis van de biologie. Zie inhoudachterflap.

 

20120000 Geert Grote PenWinnaar Geert Grote Pen 2013

Alda Pellemans van de Universiteit van Tilburg heeft de Geert Grote Pen 2013 gewonnen met haar masterscriptie ‘Het morele oordeel: verstandige reflectie of het juiste gevoel? Over de rol van emoties bij morele oordelen’. De unanieme jury prees de afstudeeropdracht om de lucide, heldere, zeer leesbare stijl, die uitnodigt tot verder lezen. Het gaat bovendien om een onderwerp dat aldus de juryleden tot voor kort weinig aandacht in de ethiek heeft gekregen: de rol van emotionele en motivationele aspecten in morele oordeelsvorming en beraadslagingen. Pellemans werd door de juryleden unaniem gekozen tot winnaar uit een groep van vijf genomineerden. Ze ontvangt een geldbedrag van 2.500 euro en een luxe vulpen. Ook wordt haar masterscriptie uitgegeven. Zie de website van de Geert Grote Pen.

 

[Botton 2004, ] StatusangstVan zelfkennis tot narcisme

Een week lang televisie over het ego op Holland Doc 24 van zaterdag 25 mei tot en met vrijdag 31 mei 2013. Hoe presenteer je jezelf? Hoe positief is je zelfbeeld? Hoe blaas je dat ego weer op als het teveel is gekrompen? Hoe belangrijk vind je wat anderen van je denken? En wie ben je eigenlijk? Naar aanleiding van de Week van het ego, georganiseerd door het platform Wetenschap 24, zendt Holland Doc 24 in en rond de week van 25 tot en met 31 mei een reeks documentaires en series uit over identiteit, zelfkennis en existentiële twijfels. Een greep uit het aanbod: Valentijn over een jongen die werd geboren in een meisjeslichaam en de serie Status Anxiety van Alain de Botton, waarin het gras bij de buren altijd groener is. In de achtdelige serie Dus ik ben vraagt filosofe Stine Jensen zich af wie we zijn en de Engelse filmmaker David Bond laat in het docudrama Erasing David (2010) zien hoezeer gangbare ideeën over privacy achterhaald zijn. Zie de Holland Doc 24-website en Facebookpagina.

 

[Spinoza 1760, ] Tractatus Theologico-Politicus ImprintSpinoza’s drukker ontmaskerd

Van Spinoza’s hoofdwerken – de Tractatus theologico-politicus uit 1670 en de Ethica uit 1677 – was tot nu toe onbekend wie de drukker was. Maar door het vergelijken van versierde drukletters en ornamenten konden studenten boekwetenschap Trude Dijkstra en Rindert Jagersma onlangs achterhalen dat achter het drukkerspseudoniem Henricus Künrath uit Hamburg de Amsterdammer Israël de Paul (1630-1680) schuilgaat. Het is een interessante ontdekking, omdat het iets zichtbaar maakt van Spinoza’s netwerk. In het geval van Baruch de Spinoza (1632-1677) was deze geheimdoenerij niet zonder reden. Spinoza hield er inzake religie, bijbel en politieke ordening nogal afwijkende meningen op na. En hoewel er in Nederland een toleranter intellectueel klimaat heerste dan in veel omringende landen, werden boeken regelmatig verboden en verbrand, auteurs en drukkers vervolgd, hetzij door stadsbesturen, hetzij door een hogere overheid. Wie de constante stroom Spinozaliteratuur in ogenschouw neemt kan zich alleen maar verbazen, dat er nog altijd vondsten als deze worden gedaan. Het Belgisch tijdschrift Knack stond er uitgebreid bij stil. Zie ook het uitvoerige Weblog over Spinoza, Spinozisme en Spinozana.

 

20130523 Denker des Vaderlands R GudeDenker des Vaderlands

Dit is tot 23 mei 2013 Hans Achterhuis. Op die dag namelijk gaat Achterhuis het stokje doorgeven aan René Gude (zie foto). In de Aula van het Utrechtse Academiegebouw (naast de Domtoren) zullen beide denkers met elkaar het gesprek aangaan. Welke onderwerpen verdienen de komende twee jaar de aandacht van de nieuwe Denker des Vaderlands? Heeft Achterhuis nog een boodschap voor zijn opvolger? Tijdens een heuse balkonscene zal Achterhuis in elk geval ’n laatste gedachte meegeven aan het publiek. Ook Gude geeft er zijn visitekaartje af. De feestelijke overdracht wordt georganiseerd door Studium Generale in samenwerking met uitgeverij Lemniscaat, dagblad Trouw en de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISvW). Zie ook de website Denker des Vaderlands en Filosofie Magazine met enkele videoclips met René Gude. De plechtigheid begint om 20.00 uur en duurt tot 22.00 uur.

 

20130215 NanotechnologieK‘Hoe raakt de mensheid uitgeroeid?’

Het einde van de mensheid is traditioneel meer het terrein van theologen dan van filosofen, maar misschien gaat dat veranderen nu concrete gevaren aan de horizon opdoemen. Zo vraagt journalist Sean Coughlan zich niet af ‘of’ de mensheid het loodje gaat leggen maar ‘hoe’. Op de BBC-nieuwswebsite (24 april 2013) besteedt Coughlan aandacht aan het Future of Humanity Institute in Oxford, dat zich sinds het vorige decennium over de kwestie buigt. Volgens FHI-directeur Nick Bostrom zou deze eeuw weleens de laatste kunnen zijn voor de menselijke soort. Bostrom denkt dan niet aan kernoorlogen, pandemieën, uitbarstende supervulkanen of ontspoorde asteroïden. Nee, de Oxfordgeleerde wijst op de moderne technologie als grootste risico: synthetische biologie, nanotechnologie (zie fotootje) en kunstmatige intelligentie. Het is immers onmogelijk de onbedoelde, mogelijk catastrofale gevolgen van concrete toepassingen van tevoren te voorspellen, meent Bostrom. In dit verband is het interessant het recente boek van Marcel Heerink Zolang je robot maar van je houdt te noemen. De auteur staat stil bij de aanstaande robotisering van ons leven (met de hulp van KI) en de mogelijke gevolgen daarvan voor bijvoorbeeld de relatie tussen mens en robot, de betekenis van emoties, ons zelfbeeld – volg de link voor de inhoudsopgave en achterflaptekst. Zie verder inter-disciplinary.net: Apocalypse: Imagining the End (ook Oxford) > Project Archive met veel leesmateriaal.

 

[Duivestein 2012, ] Zwarte kant sociale mediaZwarte dromen

Zit je al op Twitter? Heb je al een Facebookpagina? Ga je op voor Google+? Wordt het dan niet eens tijd om razendsnel uit de wereld van de sociale media te stappen? En als je nog onderweg daarheen bent, doe je er dan niet beter aan meteen je koers te verleggen? Vandaag 7 januari 2013 besteedt Filosofie Magazine aandacht aan het vorig jaar verschenen rapport De zwarte kant van sociale media. In dit rapport pleiten de auteurs voor ‘Slow-tech’ en waarschuwen indringend voor de ernstige gevaren van de sociale media. Ze zouden gebruikers dom, asociaal en sensatiebelust maken, tunnel-vision creëren, gezondheid en concentratievermogen aantasten, manipulatief gedrag en webterreur faciliteren, creativiteit en privacy om zeep helpen. Filosofie Magazine ging te rade bij nieuwe-mediakenner Arjen van Veelen, auteur van Facebookleven in 61 eenvoudige overpeinzingen. Hoewel Veelen de gevaren duidelijk voor ogen staan, nuanceert hij het rapport in sterke mate. Met een min of meer terloopse verwijzing naar George Orwell, die de impact van centrale verwarming op het dagelijkse leven beschreef, maakt Veelen, misschien onbedoeld, echter ook duidelijk dat nieuwe techniek en technologie meer is dan een waardenvrij, neutraal instrument of foefje. Technologische vernieuwing kan ingesleten leefpatronen ingrijpend veranderen en niet noodzakelijk alleen positief. (Genoemde publicaties zijn ook downloadbaar via de Filosofie Magazine-website.) Zie ook ‘To Facebook or not to Facebook’ op de homepage van www.ethiek.nl. Recent verschenen verschillende interessante boeken over het internet, internetgebruik en internetters, bijvoorbeeld: T. Chatfield, Floreren in het digitale tijdperk: inhoudsopgaveachterflaptekst; K. Damhuis, De virtuele spiegel. Waarom Facebook ons ongelukkig maakt: inhoudsopgaveachterflaptekst.

 

20120920 Emanuel Rutten dissKGod bestaat niet, dus hij bestaat

Aanstaande 20 september 2012 promoveert Emanuel Rutten aan de Vrije Universiteit van Amsterdam met een proefschrift op het gebied van de logica. Het gaat over moderne argumentaties ten gunste van het bestaan van God. Als ‘bijproduct’ van zijn promotieonderzoek heeft Rutten een geheel nieuw argument voor het bestaan van God op papier gezet. Filosofie Magazine interviewde de promovendus die zijn argument kort toelichtte. Daarbij benadrukte de Amsterdamse filosoof dat het niet om een godsbewijs gaat maar om een argument, waarbij alles draait om de overtuiging dat de wereld waarin wij wonen uiteindelijk kenbaar is. Kern van Ruttens betoog is dat het onmogelijk is om zeker te weten dat God niet bestaat en dat een uitspraak onwaar is als de waarheid ervan onkenbaar is. Een voorbeeld van zo’n onware uitspraak is God bestaat niet. De waarheid van deze uitspraak kun je niet kennen, dus is ze onwaar. Sterker nog, het tegendeel is waar. Een pdf van de beslist ingewikkelde, engelstalige dissertatie (met samenvatting in het Nederlands) is downloadbaar vanaf de website van Emanuel Rutten. Daar staan ook enkele meer eenvoudige inleidingen op zijn nieuwe godsargument. Voor wie verder terug wil in de geschiedenis geeft Wikipedia een aardig overzicht van traditionele godsargumenten in het artikel Existence of God.

 

20120620 Trouw denkers debat KDenkers in debat

Op zijn Religie & Filosofie webpagina’s is ochtendblad Trouw eind mei 2012 met een nieuwe rubriek van start gegaan: Denkers in debat. Afgetrapt werd met het nieuwste boek van Michael J. Sandel: Niet alles is te koop. De morele grenzen van marktwerking (Utrecht (Ten Have) 2012) en nu breken filosofen en ethici er de lans over de fnuikende gevolgen of juist de zegeningen van de vrije markt. Harvardprofessor Sandel ziet vooral negatieve gevolgen, want de markt heeft niet alleen een financiële maar ook een morele crisis voortgebracht. Wanneer alles in ons leven op een af andere vermarkt moet worden en iets kost of moet opleveren, wordt geld dan het enige dat ons tot handelen motiveert? Wie wil er dan nog iets voor niets doen, vraagt Sandel zich af.

 

%5bSwaab%202010,%20%5d%20Wij%20zijn%20ons%20breinU bent g/een filosoof!

Is neuroloog Dick Swaab g/een filosoof, een filosofisch ontspoorde arts of, ‘gewoon’, een slechte filosoof? Wat de Groningse hoogleraar psychologie Douwe Draaisma betreft, is Swaab vooral een filosofisch ontspoorde arts met teveel zelfvertrouwen. Eraan gewend dat mensen naar hem luisteren, wilde Swaab na zijn pensionering eens ‘alles’ op een rijtje zetten, concludeert Draaisma die in februari 2011 een lezing hield over Swaabs boek Wij zijn ons brein (2010). Volgens psycholoog Draaisma gaat de neuroloog veel te ver in zijn beweringen. Als arts is Swaab bevoegd te spreken maar wanneer hij verstrekkende conclusies trekt over misdaad en straf, vrije wil en verantwoordelijkheid dan is hij dat niet. Daarvoor heeft hij niet het juiste diploma. Hetzelfde verwijt richtte de Groninger tegen cardioloog Pim van Lommel, die een boek schreef over bijna-doodervaringen. Een ingekorte versie van Draaisma’s lezing verscheen in het septembernummer van De Academische Boekengids: Grensoverschrijding in de wetenschap. In Groot-Brittanië heeft begin 2011 een vergelijkbare discussie plaatsgehad. Daar betoogde de Britse arts-filosoof Raymond Tallis dat neurologen van het allooi van een Dick Swaab terug moeten in het hok van de medische wetenschap. Zie The Guardian: Neuromania.

 

20110619%20boekenkast%20voorpUitgelezen?

Dan is het tijd om je eigen leeslijstje te vergelijken met dat van het Engelse dagblad The Guardian. Deze ‘Krant van het jaar’ heeft op 14 juni 2011 op zijn website een overzicht gepubliceerd met de 100 meest smaakmakende non-fictie boeken. Wie minder belezen is kan zich aan de hand van dit overzicht inwerken op thema’s als kunst, cultuur, politiek, wetenschap, geschiedenis en filosofie. Deze canon heeft wel enkele beperkingen. Het gaat vaker om twintigste-eeuwse publicaties en bovendien ligt er een zwaar Anglo-Amerikaans accent op. Ondertussen liggen de zaken in de filosofieafdeling juist omgekeerd: die blijkt vooral continentaal van karakter en Thomas Kuhn is met zijn The Structure of Scientific Revolutions (1962) de enige twintigste-eeuwer. Hier vind je ook nog The Anatomy of Melancholy (1621) van Oxford don Robert Burton (1577-1640). Dit werk over oorzaken en gevolgen van zwaarmoedigheid, eenzaamheid en onaangepastheid en de remedies daartegen geniet in ons taalgebied weinig bekendheid, maar voor James Bond-scenarist Anthony Burgess (+1993) was Burtons Anatomy een van de meest amusante boeken uit de wereldliteratuur en een dat nooit verveelt. (Over melancholie gesproken, lees Karin Johannison, De kamers van de melancholie: inhoudsopgaveachterflaptekst.) Een aantal van de 100 titels is voorzien van een korte samenvatting en een verwijzing naar gangbare uitgaven. Overigens heeft The Guardian een heel interessante en altijd actuele filosofieboekenpagina.

 

Voor eerdere berichten, zie eerdere berichten

[Aristoteles 2004-vi, ] EthicaOp zoek naar boeken over filosofie of ethiek?

Op deze website, in de rubriek Nieuwe boeken, vind je informatie
over eerder en recent verschenen en nog te verschijnen
boeken: recensies en inhoudsopgaven.
Zie ook ethiek.nl.

 

 

 

 

Maand van de Filosofie 2014: Mens en techniek

Met veel verschillende activiteiten. Bijvoorbeeld op 4 april in Nijmegen “De Catastrofe | Filosofisch Festival” met onder meer de techniekfilosoof Bernard Stiegler, Maarten Doorman en Wubbo Ockels over de kwetsbaarheid van de planeet Aarde. Een dag later op 5 april vindt in Leven (België) het “Feest van de Filosofie 2014 – Mens en techniek” plaats. Hier treden zoal Bernard Stiegler, Bas Heijne, Jos de Mul en Peter-Paul Verbeek op. Ze vragen zich wat het betekent dat de techniek steeds menselijker wordt en de mens steeds meer afhankelijk blijkt van gadgets, apparaten en technologie. Verder zijn er nog enkele dagen van de filosofie, zoals in Tilburg op 12 april en in Gent (België) op 24 april.

De Filosofie Nacht ziet er dit jaar anders uit. Op vrijdag 18 april 2014 vindt de eerste G8 van de Filosofie plaats, waar onder het toeziend oog van het publiek acht vermaarde filosofen zie hieronder in de linkerkolom.

 

[Mul 2014, ] KunstmatigEssay van de Maand van de Filosofie 2014: Kunstmatig van nature

Jos de Mul, onder andere bekend van het mooie en interessante boek Cyberspace Odyssee, schreef dit jaar het essay van de Maand van de Filosofie. Hij gaat in op de technologische vernieuwingen die ons mensen nog te wachten staan en de gevolgen daar van. Afgaand op de titel zou De Mul kunnen betogen dat de scheiding tussen mens (natuurlijk) en technologie (niet-natuurlijk) minder hard is dan die lijkt, ook omdat de mens zelf geen natuurwezen is, maar al van oudsher gevangen is in een netwerk van culturele (daarbij inbegrepen technologische) betekenissen en structuren. Volgens filosofie.nl stelt Kunstmatig van nature. Onderweg naar Homo sapiens 3.0 de prangende vraag: ‘worden wij de eerste soort op aarde die zijn eigen evolutionaire opvolger gaat scheppen.’ De Mul gaat tijdens de Maand van de Filosofie spreken op verschillende plekken in Nederland. Inhoudsopgave en achterflaptekst vindt u hier: inhoudachterflap.

 

20140311 Logo SocratesbekerKPrijzen en prijsvragen rond de Maand van de Filosofie 2014

Jan Bransen is de winnaar van de Socrateswisselbeker 2014, de prijs voor ‘de auteur van het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek’. Jan Bransen – Laat je niets wijsmaken: inhoudachterflapbespreking. Behalve de op 18 april 2014 bekroonde Jan Bransen waren genomineerd:

Jurriën Rood – Wat is er mis met gezag?: inhoudachterflapbespreking

Rudi Rotthier – De naakte perenboom

Jabik Veenbaas – De Verlichting als kraamkamer: inhoudachterflapbespreking

Ad Verbrugge – Staat van Verwarring.

 

Boeken en tijdschriften op het WWW

Literatuur te over, maar een bezoekje aan de plaatselijke bibliotheek levert soms weinig op. Dan maar naar de boekhandel. Ook daar is de kast half gevuld of, erger nog, er zijn helemaal geen filosofieboeken voorradig. Hoe vind je boeken over filosofie? Links naar teksten op het Internet, bibliotheken, boekhandels en uitgevers staan op deze website bij elkaar: Zoeken op het World Wide Web.

 

Gratis gesproken filosofische teksten

Home-Academy is onder andere uitgever van gesproken filosofische teksten op CD die ook als mp3 kunnen worden gedownload. Proefversies van bijvoorbeeld filosofiecolleges en lezingen kun je gratis van de website downloaden. Bijvoorbeeld Ger Groots Humanisme in de Franse filosofie en andere.

 

Academische zijlijn

Ethische en filosofische vragen komen volop aan bod bij universiteiten en hogescholen, waar professionals zijn aangetrokken om de studenten goed te bedienen. De Nederlandse universiteiten en slechts twee hogescholen (Saxion en Hogeschool Utrecht) organiseren echter ook een nevenprogramma met discussies, cursussen en podiumprogramma’s op het gebied van wetenschap, kunst en cultuur, het zogenaamde Studium Generale. Vaak staan daar filosofische en ethische kwesties centraal of komen ze er min of meer zijdelings aan bod. De voorjaarsprogramma’s staan nu stevig in de steigers. Het loont dus de moeite er een kijkje te nemen. Op de website studiumgenerale.nl vind je links naar de programma’s van de universiteiten en die twee hogescholen.

 

sitemap